Dünyada Evlere Elektrik Ne Zaman Geldi? (Ve Benim Hayatımda İlk Elektrik Gecem!)
Bazen düşünürüm, elektrik gerçekten ne zaman evlere girmeye başladı? Ve daha da önemlisi, ben evde ilk defa elektriği ne zaman kullanmaya başladım? Şimdi bir düşünün: Elektriğin olmadığı bir dünyada yaşamak nasıl bir şeydi? O zamanlar nasıl bir ortam vardı? Bize “hadi bakalım, ışıkları yak!” diyen bir düğme yoktu, mutfakta ışık açmak için kaybolan fusesi değiştirecek bir şansımız bile yoktu. Peki, dünyada evlere elektrik ne zaman geldi ve nasıl bu kadar yaygınlaştı?
Elektrik Olmadan Hayat: Beni Bir İhtiyaç Tarzında Bırakın
Bir gün, İzmir’de arkadaşlarım ve ben toplanmışız, sıcak bir yaz akşamı, sokakta biri akşamüstü elektriğin ne zaman geldiğini sormaya başlamıştı. “Haa işte, dedim, ben de merak ediyorum!” Meğerse biri orada, bu kadar büyük bir sorunun cevabını bulmaya çalışıyormuş.
Ve tabii, sosyal medya üzerinden “Dünyada evlere elektrik ne zaman geldi?” diye bir hashtag açmadım ama çok isterdim. Çünkü gerçekten, hepimiz şunu sorgulamalıyız: Elektrik diye bir şey olmasaydı, nasıl bir dünyada yaşardık?
Hayatın çok daha ilginç olacağı kesin. Elektriğin olmadığı bir dünyada, gözlerimiz ne kadar da çok pırıl pırıl parlıyordu, değil mi? Yani bugün gece saat 2’de en rahat şekilde televizyonu açıp uyumadan önce 10 dizi birden izleyebiliyoruz, ama 100 yıl önce böyle bir şans yoktu. Gecenin bir vakti, aydınlatma için mumları kullanmak ya da odayı el yordamıyla aramak durumundaydık.
Ve ben? Elektrik olmayınca sanki şu an bile kaybolmuş gibi hissediyorum. “Neyim var ki elektrik de olmasın?” diye düşünüp, kafamı hızla duvara çarpmak istiyorum, ama birinin beni yine güldürebilmesi için elektrik lazım. İronik, değil mi?
Elektriğin Evlerdeki İlk Adımları
Hadi, biraz geçmişe gidelim ve biraz eğlenceli bir şekilde bakalım. Elektriğin, dünyanın dört bir yanındaki evlere gelmesi, öyle birden bire gelişmedi. İlk elektrikli lambanın Thomas Edison tarafından icat edildiği 1879 yılı… Hadi ama, bir düşünün! Benim gibi gece geç saatte yatmayı seven biri için o zamanlar ne kadar zor olmalıydı. Neyse, Edison 1879’da icat etmişti ama ilk evler elektrikle aydınlanmaya başlamadan önce, insanlar mum ışığında ya da gaz lambalarıyla idare ediyordu. Hala, gaz lambasına bakarak “nereye gidiyorum, nerede kalıyorum” gibi soruları içinden mırıldanan insanlar olabilir, bir yerde.
O dönem, evlere elektrik getirilmesi, “vay be, bu da ne!” dedirten bir olaydı. Evet, Edison zaten 1879’da ışığı icat etti, ama evlere elektrik ne zaman geldi sorusunun cevabı çok daha geç bir döneme dayanıyor. Yani, 1920’lere kadar Amerika’da elektrik, sadece şehir merkezlerinde, birkaç büyük binada ve zengin kesimde var gibiydi.
Bir sabah o dönemde birinin “Oha, Edison bir şey icat etmiş, evlere elektrik getirmiş!” şeklinde bağırdığını hayal ediyorum. Benim tepkim de şöyle olurdu, “Yok artık, elektrik nedir ki?” diye cevap verirdim. Ve tabii ki, tüm bu gelişmeler, bugünkü hayatımızın temellerini atmak için çok zaman aldı.
Elektrik Geliyor… Ama Ne Zaman?
Bir de düşünün, o zamanlar, elektrikle aydınlanan evde oturan ilk insanlara sorduklarında, nasıl bir tecrübe yaşadıklarını. “Bundan önce geceyi nasıl geçirdiniz?” sorusuna verilecek cevaplar muhtemelen “Mumla ışık tutarak!” olabilirdi.
Tabii 1920’ler, elektrikli cihazlar ve teknolojik gelişmelerin hız kazandığı bir dönemdi. Ancak elektrik, tüm dünyaya ulaşması için epey bir yol alacak, bir de bunun üzerine savaşlar ve dünya çapında sosyal değişimler vardı. Bütün bu olan bitenlere bakınca, şunu diyorum: “Bugün elektrik olduğuna göre daha şanslıyız!” ama bir yandan da, “Eğer Edison, elektrik için bu kadar çaba harcamasaydı, şu an karanlıkta kalır mıydık?” sorusu hep aklımda.
Bugün ve Gelecek: Elektriğin Bizimle İmtihanı
Bugün, evlere elektrik geldiği için artık bir tuşla evin ışığını açıp kapatabiliyoruz. Gece 12’de elektrikli bir süpürgeyi çalıştırıp, sabaha kadar evimizi temiz tutuyoruz. İyi güzel de, acaba bu kadar teknoloji bizi mutlu mu ediyor? Elektrik ile birlikte, evdeki teknoloji patlaması ve bağlı cihaz sayısı da arttı. Akıllı telefonlar, televizyonlar, bilgisayarlar derken, her köşe başında bir elektrik kaynağı olmadan hayatımıza devam edemeyiz.
Ya ama ya şunu sorarsak, bir gün elektrik olmayacaksa, ne yapacağız? “Ben telefonumu nasıl şarj edeceğim?” diye soran bir insan için, evet, gerçekten karanlık bir dünyaya adım atmak çok zor olabilir. Ama bir yandan da, elektrik bizi o kadar çok ele geçirdi ki, “Ya her şeyin fazlası zarar” diyebileceğimiz bir noktaya geldik.
Gelecekte neler olacak, o konuda ise belirsizlik hala devam ediyor. Elektrik tüketimi artacak mı, yoksa daha verimli teknolojilere geçiş mi yapacağız? Ya da belki de elektrik kullanımını kısıtlamak zorunda kalacağız? Kim bilir, belki de bir gün, “Elektrik ne zaman gelecek?” diye soracağımız bir dünyada, evimize daha az elektrik gelmesi sağlanacak!
Sonuç: Elektrik ve Ben
Bugün ve yarın arasında en temel farklardan biri, belki de “Elektrik ne zaman gelirse gelsin, ben yine karanlıkta kalırım” diyebileceğimiz bir düşünceye sahip olmamızda. Elektrik, hayatımızda hep olacak, ama önemli olan, onun bizimle nasıl ilişkilenip, nasıl kullanmamız gerektiğini sorgulamaktır.
Benim için elektriğin ne zaman geldiği değil, hayatın gerisinde ne kadar çok soru bıraktığı önemli. Elektriğin geldiği evin 1920’lerden bu yana ne kadar zor olduğunu anlatırken, bugünümüzde bile elektrik olmadan karanlıkta kalan insanları düşünüp gülüyorum.
Ama “Beni aydınlatan elektrik” bir gün gerçekten karanlıkta kaldığında, belki de tek umudum, Edison’un icadı olacak.